دیابت در بارداری | علل، تشخیص، درمان و پیشگیری

دیابت در بارداری (GD یا GDM) نوعی بیماری است که در دوران بارداری و زمانی که سطح قند خون بیش از حد بالا می‌رود ایجاد می‌شود. این اتفاق زمانی می‌افتد که هورمون‌های جفت، توانایی بدن مادر را در استفاده یا ساخت انسولین مسدود می‌کنند. انسولین به بدن کمک می‌کند تا مقدار مناسبی از گلوکز را در خون حفظ کند، بنابراین، وجود گلوکز بیش از حد در خون مادر می‌تواند منجر به عوارض بارداری شود.

خوشبختانه، این بیماری به خوبی شناخته شده است و پزشکان می‌توانند با ایجاد تغییراتی کوچک در سبک زندگی و رژیم غذایی زنان باردار در مدیریت این بیماری کمک کنند. اکثر افراد عوارض جدی ناشی از دیابت بارداری را تجربه نمی‌کنند و نوزادان سالمی به دنیا می‌آورند.

در این مقاله از مجله تندرستی‌ها، علائم، دلایل، نحوه تشخیص و درمان دیابت در بارداری را بررسی خواهیم کرد.

در صورت ابتلا به دیابت بارداری چه شرایطی را تجربه می‌کنید؟

دیابت در بارداری، معمولا در اواسط این دوران، بین هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ ایجاد می‌شود. پزشکان برای بررسی این بیماری، آزمایش خون تجویز می‌کنند.

ابتلا به دیابت بارداری به این معنی نیست که این افراد قبل از بارداری مبتلا به دیابت بوده‌اند. این بیماری به دلیل بارداری ظاهر می‌شود و افرادی که قبل از بارداری به دیابت نوع ۱ و نوع ۲ مبتلا هستند، هنگام بارداری چالش‌های جداگانه و خاص خود را دارند.

در این شرایط، باید به یک متخصص تغذیه که در زمینه دیابت بارداری نیز تخصص دارد، مراجعه کنید تا به شما در مورد غذاهایی که سطح قند خون را افزایش می‌دهند و وعده‌های غذایی که حاوی مقادیر مناسبی از مواد مغذی هستند، اطلاعات کافی ارائه دهد.

متخصص تغذیه همچنین در مورد بررسی و آزمایش قند خون در خانه و اینکه سطح قند خون شما بعد از غذا باید چقدر باشد، به شما توضیح خواهد داد.

در نهایت، متخصص زنان و زایمان به همراه متخصص تغذیه در مورد یک برنامه مدیریت دیابت در بارداری با شما صحبت خواهند کرد.

افراد مبتلا به دیابت معمولا ویزیت‌های بیشتری قبل از زایمان دارند تا رشد جنین، افزایش وزن و میزان قند خون آن‌ها بررسی شود.

شیوع دیابت بارداری و عوامل موثر بر افزایش آن

میزان این بیماری در سراسر جهان، به طور متوسط، بین ۱۴ تا ۱۷ درصد است. عوامل دیگری نیز می‌توانند در افزایش آن نقش داشته باشند، از جمله سن، نژاد، قومیت، دسترسی به مراقبت‌های دوران بارداری و موقعیت جغرافیایی.

علل ابتلا به دیابت بارداری 

دیابت در بارداری ناشی از تغییرات هورمونی و نحوه تبدیل غذا به انرژی در بدن است. هورمونی به نام انسولین، گلوکز (قند) غذا را تجزیه کرده و آن را به سلول‌ها می‌رساند. انسولین سطح گلوکز خون را در سطح سالم نگه می‌دارد. اما اگر انسولین به درستی کار نکند یا به اندازه کافی نباشد، قند در خون تجمع می‌یابد و منجر به دیابت می‌شود.

در این دوران، هورمون‌های جفت می‌توانند در عملکرد انسولین اختلال ایجاد کنند و سطح قند خون را به درستی تنظیم نکنند که همین موضوع می‌تواند باعث دیابت در بارداری شود.

چه کسانی در معرض خطر ابتلا به دیابت در بارداری هستند؟

هر کسی می‌تواند در دوران بارداری به دیابت بارداری مبتلا شود. اما عوامل خاصی می‌توانند خطر ابتلا را افزایش دهند که عبارتند از:

• بیماری قلبی 
• فشار خون بالا 
• چاقی یا اضافه وزن قبل از بارداری 
• سابقه شخصی ابتلا به دیابت بارداری (در بارداری‌های قبلی)
• سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲
• سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) 
• سن بالای مادر 
• پیش‌دیابت (سابقه قند خون بالاتر از حد طبیعی)
• افراد بالای ۲۵ سال که از نژاد آسیای جنوبی و شرقی، اسپانیایی، بومی آمریکا یا جزایر اقیانوس آرام هستند نیز در معرض خطر بیشتری قرار دارند.

علائم دیابت بارداری؛ از کجا بفهمیم مبتلا شده‌ایم؟

معمولا علائم هشدار دهنده واضحی برای دیابت بارداری وجود ندارد و تا زمانی که شما آزمایش ندهید، مشخص نخواهد شد.

اما به طور کلی، علائم خفیفی وجود دارند که شامل موارد زیر است:

• تکرر ادرار 
• تشنگی مفرط
• خستگی
• حالت تهوع 

تهوع و استفراغ از مشکلات رایج بارداری است و آشنایی با روش‌های درمان تهوع و استفراغ در بارداری می‌تواند به تحمل این دوران کمک کند.

عوارض دیابت بارداری برای مادر؛ چه خطراتی وجود دارد؟

عدم توانایی در حفظ سطح قند خون در محدوده سالم می‌تواند منجر به عوارضی برای مادر و جنین شود و خطر ابتلا به موارد زیر را برای مادر افزایش می‌دهد که عبارتند از:

• سزارین  (اگر جنین خیلی بزرگ شود)
• پره اکلامپسی  (فشار خون بالا در دوران بارداری)
• احتمال ابتلای بیشتر به دیابت نوع ۲ در مراحل بعدی زندگی 

پیامدهای دیابت در بارداری برای نوزاد

در صورتی که مادر به دیابت بارداری مبتلا باشد، نوزاد در معرض خطرات زیر قرار خواهد گرفت:

• افزایش وزن هنگام تولد ( ماکروزومی جنین )
• مشکلات تنفسی در بدو تولد
• هیپوگلیسمی که می‌تواند باعث تشنج در نوزادان شود.
• چاقی مفرط
• زایمان زودرس 
• دیابت نوع ۲ در مراحل بعدی زندگی

بهترین زمان انجام آزمایش دیابت بارداری

اکثر پزشکان بر این باور هستند که هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ بارداری، بهترین زمان برای دریافت دقیق‌ترین نتایج است.

در صورتی که علائم خطرناک این بیماری را داشته باشید، پزشک غربالگری را زودتر برای شما تجویز می‌کند.

روش‌های تشخیص دیابت در بارداری

پزشک در چند مرحله قند خون مادر را بررسی می‌کند. این روند معمولا شامل یک آزمایش غربالگری و در صورت نیاز آزمایش تکمیلی است که به شرح زیر می‌باشد:

1. آزمایش چالش گلوکز(Glucose Challenge Test)

این آزمایش گاهی اوقات آزمایش غربالگری گلوکز یا آزمایش تحمل گلوکز یک ساعته نامیده می‌شود. شما یک مایع شیرین می‌نوشید و به مدت یک ساعت در اتاق انتظار منتظر می‌مانید.

پس از یک ساعت، از بازوی شما نمونه خون گرفته می‌شود. اگر قند خون شما خیلی بالا باشد، پزشک آزمایش تحمل گلوکز را برای شما تجویز می‌کند.

2. آزمایش تحمل گلوکز(OGTT)

این آزمایش گاهی اوقات آزمایش گلوکز دو ساعته یا سه ساعته نامیده شده و فقط در صورتی انجام می‌شود که نتایج آزمایش چالش گلوکز شما نامنظم باشد. شما برای این آزمایش باید ناشتا باشید (به مدت هشت ساعت چیزی نخورید).

پزشک شما قبل از نوشیدن یک مایع شیرین و در فواصل یک، دو و یا سه ساعت پس از  نوشیدن آن، خون شما را می‌گیرد. این آزمایش می‌تواند تشخیص دیابت در بارداری را تایید کند.

برای اطلاعات جامع و بین‌المللی درباره تشخیص و مدیریت دیابت بارداری، می‌توانید به راهنمای WHO درباره Hyperglycaemia in Pregnancy مراجعه کنید.

دیابت در بارداری چگونه مدیریت می‌شود؟

در صورت ابتلا به دیابت بارداری، به معاینات بیشتری نیاز خواهید داشت و پزشک از شما می‌خواهد برای مدیریت ایثن مشکل دو عامل زیر را در نظر داشته باشید:

•  نظارت بر رشد جنین: که شامل انجام چند مرحله سونوگرافی اضافی است که در آن مطمئن می‌شوند جنین خیلی بزرگ نشده است.
• بررسی محدوده قند خون: این موضوع در مورد میزان بالا یا پایین بودن قند خون و بررسی روند کلی سطح قند خون شما می‌شود.

چند روش عملی برای مدیریت دیابت در بارداری

برای کنترل بهتر این بیماری در دوران بارداری مراحل زیر را دنبال کنید:

1. استفاده از دستگاه سنجش قند خون در خانه

برای پیگیری قند خون خود در خانه، به ابزاری به نام دستگاه سنجش قند خون، سوزن (یا لانست) و نوارهای تست نیاز خواهید داشت. اندازه‌گیری قند خون شامل فرو کردن سوزن در نوک انگشت با لانست و سپس پاک کردن خون روی نوار تست است. سپس نوار تست را داخل دستگاه قرار می‌دهید. پس از چند ثانیه، دستگاه عددی را نمایش می‌دهد. این عدد، سطح قند خون شماست.

متخصص تغذیه نحوه استفاده از دستگاه را به شما توضیح خواهد داد. ممکن است چند روز طول بکشد تا با آن آشنا شوید، اما در صورت نیاز، پزشک شما همیشه در دسترس است تا به شما کمک کند. 

2. ثبت روزانه قند خون و تنظیم رژیم غذایی 

مصرف درست و به‌ موقع بهترین مکمل‌ها برای زنان باردار نقش مهمی در سلامت مادر و جنین دارد.

شما باید وعده‌های غذایی و میزان قند خون خود را روی کاغذ، یادداشت کنید. سپس، پزشک شما در فواصل منظم (اغلب هفتگی یا دو هفته یکبار) میزان قند خون شما را بررسی می‌کند. گاهی اوقات، پزشک رژیم غذایی شما را تنظیم می‌کند (مانند کاهش میزان کربوهیدرات‌هایی که می‌خورید) تا سطح گلوکز شما به خوبی مدیریت شود. ترکیبی از پیگیری سطح قند خون و خوردن غذاهای مناسب معمولا برای مدیریت دیابت در بارداری کافی است.

در کنار رژیم غذایی مناسب، آگاهی از میوه‌های ممنوعه در بارداری برای جلوگیری از افزایش ناگهانی قند خون ضروری است.

3. نیاز به انسولین در دیابت بارداری

برخی افراد برای مدیریت دیابت بارداری به داروهایی مانند انسولین نیاز دارند. این معمولا شامل تزریق انسولین به معده، ران یا باسن شما هر روز یا چندین بار در روز است. اینکه چند وقت یکبار نیاز به تزریق انسولین دارید به عوامل مختلفی بستگی دارد.

پزشک نحوه تزریق انسولین، زمان مصرف و میزان مصرف آن را به شما آموزش خواهد داد. اگر برای مدیریت دیابت نیاز به استفاده از انسولین دارید، مهم است که آن را دقیقا طبق تجویز پزشک مصرف کنید.

در نظر داشته باشید که برخی داروها در دوران بارداری خطرناک هستند و پیش از مصرف هر دارویی باید درباره داروهای ممنوعه در بارداری اطلاعات کافی داشته باشید.

محدوده‌های استاندارد قند خون در دوران بارداری

شما باید سطح گلوکز خود را درست هنگام بیدار شدن از خواب (قبل از خوردن هر چیزی) و سپس حدود یک ساعت بعد از هر وعده غذایی ثبت کنید. 

متخصصان زنان و زایمان محدوده‌های زیر را برای سطح گلوکز خون توصیه می‌کند:

در نهایت، هر کسی منحصر به فرد است و این‌ها فقط دستورالعمل هستند. متخصص زنان و زایمان در مورد محدوده قند خون با شما صحبت خواهد کرد.

ممنوعیت‌های غذایی در دیابت بارداری

از مصرف غذاهای مغذی که باعث افزایش قند خون شما به سطوح خطرناک می‌شوند، خودداری کنید و به نکات زیر دقت کنید:

• از غذاهای فرآوری شده و نوشیدنی‌های شیرین پرهیز کنید.
• برای هر وعده غذایی، تعادل سالمی از پروتئین، کربوهیدرات، فیبر و چربی انتخاب کنید.
• وعده‌های غذایی کوچک‌تر را در دفعات بیشتر مصرف کنید.
• وعده‌های غذایی خود را هر روز در یک ساعت مشخص برنامه‌ریزی کنید.

برخی از افراد مبتلا به دیابت در بارداری متوجه می‌شوند که تنها تغییرات کوچک در رژیم غذایی آن‌ها برای حفظ سطح قند خون طبیعی ضروری است.

با این حال، برخی دیگر متوجه می‌شوند که باید تغییرات بیشتری ایجاد کنند. مهم است که به خاطر داشته باشید که برخی افراد ممکن است بتوانند غذاهای خاصی را بدون تاثیر زیاد بر قند خون بخورند، اما ممکن است شما نتوانید. فراموش نکنید که این موضوع برای هر کسی متفاوت است.

آیا نوشیدن آب به کاهش قند خون در این دوران کمک می‌کند؟

هیدراتاسیون در دوران بارداری مهم است، به خصوص اگر دیابت بارداری دارید. اما هیچ مطالعه‌ای وجود ندارد که نشان دهد نوشیدن آب به تنهایی قند خون را کاهش می‌دهد.

با این حال، هیدراته ماندن به بدن شما کمک می‌کند تا قند خون خود را تنظیم کند زیرا به رقیق شدن خون شما کمک می‌کند و باعث می‌شود کلیه‌های شما راحت‌تر از شر قند اضافی خلاص شوند. آب همچنین می‌تواند به بدن شما کمک کند تا از انسولین به روشی موثرتر استفاده کند، که این امر نیز به تنظیم قند خون کمک می‌کند.

آیا دیابت بارداری قابل برگشت است؟ 

شما نمی‌توانید دیابت در بارداری را پس از ابتلا به آن معکوس کنید. پزشک شما پس از تولد نوزاد (معمولا بین شش تا دوازده هفته پس از زایمان) از شما آزمایش دیابت خواهد گرفت تا ببیند آیا هنوز به آن مبتلا هستید یا خیر.

آیا دیابت بارداری پس از زایمان از بین می‌رود؟

سطح قند خون شما باید پس از زایمان، زمانی که سطح هورمون‌های شما به حالت عادی برمی‌گردد، کاهش یابد. پزشک شما پس از تولد نوزاد، برای اطمینان در مورد از بین رفتن دیابت بارداری (معمولا حدود شش تا دوازده هفته پس از زایمان)، آزمایش دیابت بارداری را برای شما تجویز خواهد داد.

اما حدود ۵۰٪ از افراد مبتلا به دیابت بارداری در مراحل بعدی زندگی به دیابت نوع ۲ مبتلا می‌شوند. خوردن غذاهای مناسب برای بدن و فعالیت بدنی می‌تواند به کاهش خطر ابتلا به این بیماری کمک کند. پزشک شما ممکن است هر چند سال یکبار آزمایش قند خون را برای بررسی ابتلا به دیابت توصیه کند، به خصوص اگر یک یا چند عامل خطر داشته باشید. 

راه‌های کاهش خطر ابتلا به دیابت بارداری

این بیماری کاملا قابل پیشگیری نیست، اما می‌توانید اقداماتی را برای کاهش خطر ابتلا به آن انجام دهید. خوردن وعده‌های غذایی متعادل و مغذی و ورزش منظم قبل از بارداری و در این دوران بهترین راه‌ها برای کاهش خطر ابتلا به دیابت بارداری هستند.

سخن پایانی

اکثر افراد می‌توانند دیابت در بارداری را با تغییرات کوچکی در رژیم غذایی خود مدیریت کنند. یک متخصص تغذیه می‌تواند در این زمینه به شما کمک کند. با این حال، برخی از افراد برای کنترل قند خون خود به دارویی به نام انسولین نیاز دارند. 

در بیشتر موارد، در صورتی که دیابت در بارداری به خوبی مدیریت شود، تاثیر زیادی در بارداری شما ندارد. اما شما باید نقش فعالی در مدیریت این بیماری داشته باشید تا از سلامت بارداری و نوزاد خود اطمینان حاصل کنید.

سوالات متداول

آیا ممکن است سالم غذا بخورید و همچنان به دیابت بارداری مبتلا شوید؟

بله، حتی اگر قبل از بارداری یا در این دوران رژیم غذایی سالمی داشته باشید، ممکن است به دیابت بارداری مبتلا شوید. عوامل متعدد دیگری مانند هورمون‌ها و ژنتیک نیز در خطر ابتلا به دیابت نقش عمده‌ای دارند که خارج از کنترل شما است.

اما اگر دیابت بارداری دارید، خوردن غذاهای سالم و مغذی یکی از بهترین راه‌ها برای مدیریت این بیماری در طول دوران بارداری است.

چقدر باید نگران دیابت در بارداری باشم؟

اگر دیابت بارداری دارید، همچنان بارداری سالم و نوزاد سالمی خواهید داشت. با پزشک خود همکاری کنید تا برنامه درمانی دریافت کرده و سطح قند خون سالم را حفظ کنید.

برای آسان‌تر کردن زندگی با دیابت بارداری چه کاری می‌توانم انجام دهم؟

مدیریت دیابت را بخشی از برنامه روزانه خود قرار دهید. یک برنامه ایجاد کنید و به آن پایبند باشید. سعی کنید:

• هر روز در یک زمان مشخص، سطح گلوکز خون خود را بررسی کنید.
• سه روز در هفته را برای انجام ۳۰ دقیقه ورزش سبک انتخاب کنید.
• وعده‌های غذایی کوچک و متعادل را از قبل برنامه‌ریزی کنید.
• با پزشک خود در مورد سایر نکات مربوط به مدیریت روزانه دیابت صحبت کنید.

چگونه می‌توانم با وجود دیابت بارداری، با خیال راحت ورزش کنم؟

ورزش به بدن شما کمک می‌کند تا از گلوکز بیشتری استفاده کند و قند خون شما کاهش یابد. اگر دیابت بارداری دارید، با پزشک خود در مورد یک برنامه ورزشی امن صحبت کنید که برای سلامت کلی و تناسب اندام شما مناسب باشد.

آیا ابتلا به دیابت، بارداری را پرخطر می‌کند؟

بله، ابتلا به دیابت در بارداری ممکن است این دوران را برای شما پرخطر کند. پزشکان، بارداری پرخطر را زمانی در نظر می‌گیرند که شما یا جنین (یا هر دو) دارای بیماری‌هایی باشید که احتمال بروز عوارض بارداری را افزایش می‌دهد.

اگر دیابت بارداری داشته باشم، فرزندم سالم خواهد بود؟

بله. اکثر نوزادان سالم به دنیا می‌آیند. شما می‌توانید برای مدیریت دیابت در بارداری اقداماتی انجام دهید تا بهترین شروع زندگی را برای فرزندتان رقم بزنید. شرکت در تمام ویزیت‌های دوران بارداری و مدیریت دیابت به بهترین شکل ممکن در این دوران، دو مورد از بهترین کارهایی هستند که می‌توانید انجام دهید.